ՊԱՊ, ԵՍ ՎԵՐԱԴԱՐՁԵԼ ԵՄ
Գյուղի մեր անձուկ փողոցը ամայի է, և փոցխը ուսին ու բահը թևատակին այս ու այն կողմ աճապարողներ չկան, արդեն իրիկնացել է, բայց արոտից վերադարձող ոչխարի հոտին խառնվող գառների ու մայր ոչխարների իրար կանչող և գյուղի մեղմանուշ երեկոյի անդորրը խախտող սրտաճմլիկ մայունը չկա, պրկված պտուկներից ինքն իրեն հոսող կաթից անհանգիստ, գլուխը գոմի դռան շեմին քսելով օգնություն մզզացող Նարգիզ կովին` «եկա, եկա, Նարգիզ ջան» ասելով, խաբի փայտիկը դույլի մեջ գոմ շտապող , «ջան, ջան» ասելով կթող ու կաթը հարևան Սինամին խաբ տանող Էրաննու աբան ու առավոտ ծեգին թոնիրը վառող, լավաշի առաջին բացը թոնրի շրթին խփելուց առաջ, իբրև թե թխվող գաթայի հոտը երդիկից դուրս գալու և հարևանների ախորժակ-նախանձը գրգռելու համար, կրակին մի պտղունց արդար յուղ գցող Քյալենց «հնարամիտ» հարս Շայրիստանը չկա, իսկ էն Սլո Զավենենց բոստանի պատի տակի նստարանի փայտն էլ կանաչ մամռով է պատվել, որովհետև վրան նստող, իրենց աղջիկ ժամանակվա բոյ-բուսաթով լինելը հիշող, սմքած մամիկներն ու, նաև, փողոցով անցնող տղաներին վարագույրի արանքից ծիկրակող դեռահաս աղջիկներն ու հոսանքի լարերին նստած սարյակներին պարսատիկով անհանգստացնող չարաճճի մանչուկներն էլ չկան, և ես, փողոցի ամայությունը հաղթահարելով, մոտենում եմ մեր տանը։ Բակի սալաքարերի արանքից եղինջը դուրս եկել ու բակով մեկ է եղել, ես եղինջի թփերը շրջանցելով հասնում մուտքի դռանը, կարոտով շոշափում եմ ժանգից սևացած կախովի կողպեքը, իսկ բանալին առաջվա պես դռան շրջանակի կողափայտին` հորս խփած մեխին է, և տարիների անգործությունից ժանգած ծխնիների ճռռոցից դռան վերևը` պատշգամբի ծածկի տակ բույն հյուսած ծիծեռնակները բնից թռնում, նստում տանձի ծառին ու վախեցած են ինձ նայում, իսկ մեծ սենյակի դիմացի պատի նկարի վրա սարդը ոստայն է հյուսել, ու մեջից ինձ ժպտացողը չորս որդիներ մեծացրած Բաթիկ պապս է, և ես ինքնաբերաբար փայտե աթոռակը քաշում, ուղիղ դեմն եմ նստում, և մենք երկար իրար նայում ու լռում ենք, և ես հիշում եմ` ոնց էր պապս ինձ ձի թամբել ու արորի մաճ բռնել սովորեցնում, և հուզվում, ուզում եմ արտասվել, չի ստացվում, գլուխս կախում, ոտքերիս տակ եմ նայում, իսկ հատակը կեղտոտ է, տանը ավել փնտրում չեմ գտնում, դուրս գալիս գնում եմ գյուղամեջ, մոտենում բարևում եմ խանութի առաջ շուրջանակի կանգնած ծխող ու բարձր վիճող տղաներին, պատասխանում, ինձ հարցական են նայում։
Խանութի դուռը գյուղի հավաքատեղին է, իսկ ես հավաքվածներին չեմ ճանաչում և «ծանոթներս այնտեղ կլինեն» ասելով գնում եմ գյուղի հանգստարանը։
Վրաների գիրը քամուց ու անձրևներից անընթեռնելի երկու` եկեղեցու մանրակերտ հիշեցնող հին շիրմաքարերը թեքվել, ուս-ուսի իրար հենվել ու չեն տապալվել։ Առաջանում եմ, և հղկված գրանիտին անմահացած` ժպտացող, տխուր, մտախոհ, անտարբեր ու նաև ինքնագոհ ծանոթ դեմքեր են։ Բարևում եմ. իր փառահեղ քթով Խաչոյենց Խորենն է. երբ ֆուտբոլի դաշտի համար տարածքի խնդրանքով տղաները գնացել էին կոլխոզի գրասենյակ, ասել Էր. «Իսի լածիրակներուն աշեցեք, մայր հողին վրա կուզեն որ բուրթի տշեն», գնդակ չէ, տպավորության համար բուրթին վրացերեն էր ասել։ Այդ տղաների տղաները հիմա ուրիշի դաշտերում են «գնդակ տշում», իսկ մեր ֆուտբոլի դաշտը ամայի է մնացել, քիչ այն կողմ Սուտլիկ Մելոն է, հորս մտերիմներից էր ու երազանք ուներ, որ, երբ «մեծ» մարդ դառնամ, գալու է աշխատասենյակիս դուռը ոտքով բացի ու սպասողների զարմացած հայացքների ներքո փաթաթվի ինձ։ Ազնիվ, չապականված հոգի։ Սա էլ Խասան Սարգիսն է` թևին նշանավոր, գյուղի առաջին մթության մեջ լույս տվող ֆոսֆորապատ թվերով «Պոբեդա» ժամացույցը։ Ժպտում, անցնում առաջ և մոտենում եմ լուրջ, շատ լուրջ, լալվարի քարից ինձ նայող Արութիկի Վանիկին, երկու քրոջ թոռներ ու նաև մոտ ընկերներ էինք, ասում էր «մեր երակներում երկու լիտր ընդհանուր արյուն կա»: Չէր չափել, ուղղակի, պատկերավոր էր ասում։ Հիվանդությունից էր մահացել, թաղման չէի եկել, մեղավոր նայում ենք իրար, և աչքերս խոնավանում են։ Գյուղի տարբեր տարիների ղեկավարների կողքով անցնում, կանգնում եմ գյուղի վերջին ծաղկուն տարիների ղեկավար իմ եղբայր Բորիսի շիրմաքարի առաջ, կարոտից սիրտս ճմլվում է։ Հիշողությունների հորձանուտն եմ ընկնում։ Եվ ես իրեն, թեկուզ ուշացած ու այստեղ, ուզում եմ հարցնել. մեր գյուղի կաթի գործարանը դարն ապրել էր, և նորը կողքի գյուղում կառուցվեց, որովհետև գյուղի մեծերը, «հողը սուրբ է» ասելով, բարեբեր արտի վրա շենք կառուցելը մեղք էին սեպել, իսկ ինքը կարող էր, բայց չէր համոզել` ինչու՞ ... Երբ այդ արտերը հիմա անմշակ են մնացել, և կարտոֆիլի կապույտ ծաղիկի փոխարեն սև սիրտ կակաչների կարմիրով ու մոլախոտի դեղինով են ծփում, իսկ մեր գերեզմանոցի այս միակ խաչքարն էլ, ասում են, գյուղից հեռացած ժառանգներից հույսը կտրած, բազմազավակ մայր Քնքուշ մորքուրը կենդանության օրով է պատվիրել և, երբ հոգին ավանդել է, ժառանգներից միայն երկուսը հեռուներից եկել, իր պատվիրած խաչքարը իր վրա դրել ու գնացել են։ Տխուր է։ էս մեկն էլ գյուղի երբեմնի ամենասիրուն աղջիկն է, գյուղը չէր սիրել ու քաղաք էր գնացել իսկ մահվան մահճում կտակել էր, որ աճյունը գյուղ տանեն: Երեխաները կամքը կատարել էին և գյուղի գերեզմանոցում մի անխնամ շիրիմ էլ էր ավելացել: Շարունակում եմ շրջել և բոլորին հավասարապես մնաք բարով չէ, ցտեսություն եմ ասում, որովհետև գերեզմանոցում, եթե հողի վրա ոչ, ապա հողի տակ լիակատար հավասարություն է, և ես որևէ մեկից տալիք-առնելիք չունեմ և թեթևացած սրտով բաժանվում ծանոթ-բարեկամներիցս ու դրսում հարստացած համագյուղացու միջոցներով լուսավորված ամայի փողոցով, երկու մոլորված շան ուղեկցությամբ, գնում եմ տուն, իսկ մեր տան լույսերը անջատված են, և ես խորդանոցից մորս հին լամպը բերում, չորացած պատրույգը մի կերպ կպցնում, նստում աթոռակին ու պապիս նկարին նայելով եմ ննջում։ Առավոտյան արեգակի շողն ընկնում է վրաս և ես արթնանում նայում բեղի տակից երջանիկ ժպտացող պապիս ու շշնջում եմ` «Պա'պ, ես վերադարձել եմ»
2025 Փետրվար